Iran Sanatında islam’ın Tecellisi..

[Fidem]

İRAN SANATINDA İSLAM’IN TECELLİSİ



Kur’anı Kerimde tavsiye olunduğu gibi Allah Teala hakkında tefekkür etmek vahiy ile İslami sanat arasındaki muhteşem ilişki ve irtibatı teyit etmektedir.
Bu sanat eğer İslam dini mefhum ve manası ile bağlantı içinde olmayacak olsaydı kesinlikle bu manevi vazifenin uhdesinden gelemezdi.
Bu sanat nefsin bunca dalgadan, iniş çıkıştan kendini kurtarması,
yükselip yayılması ve en ufak bir kayıt ve bağlılık olmaksızın rabbinin peşine düşmesinden başka bir şey değildir.
Sadece sessizlik çeşmesinden içildiği zaman gerçekten terennüm olunabilmekte ve insan dağın zirvesine ulaştığı zaman daha yeni tırmanışa geçmektedir.

İran sanatı hemen hemen tüm alanlarda İslami sanatın zirvesi olarak kabul edilmektedir.
İslam devresinde İran sanatı İran halkının tüm duyarlılık ve özelliklerini içermesine rağmen kelimenin geleneksel manasıyla İslamidir de.
Bunun için de İslami sanat ve maneviyatın kenetlenmesi ve tüm dünyaya sergilenmesi yönünde etkili olabilir.

[Fidem]

Zaman ve mekan diliminde İslami sanatın bütünlük ve vahdetini kimse inkar edemez.
Zira bu vahdet ve bütünlük tamamen aleni ve açıktır.
Sanki onların arkasından tek bir ışık yansımaktadır.
Bu birliğin hakikatini nede aramak gerekir?
İslam şeraiti özel sanat forumları tavsiye etmiyor.
Sadece mevcut forumların anlatım sınırlarını belirlemekte.
Diğer yandan bu vahdaniyeti genellikle iddia olunduğu gibi dini duygulara atfetmekte temelde hatadır.
Bu duygu her ne kadar güçlü olursa olsun yine de bir dünya dolu şekilleri uyum ve vahdete doğru sevk edemez.
Öyleyse İslami sanatın vahdet ve uyumunun billurlara egemen kanunu tedai ettirmesi bir rastlantı değildir.
Burada salt duygu gücünden üstün bir güç mevcuttur. Sürekli değişmekte olup da temelde müphem bir güç.
Biz İslam sanatında gizli bulunan şeye “Akli şuhut” ismi veriyoruz.
Ve akıldan gayemiz ise onun esas manası yani taakkul ve istidlalden çok daha geniş kapsamlı ve ezeli, ebedi hakikatlerin şuhudunu garanti etmektedir.
Bu ise İslami sünnette akıl manasıdır ve iman onun ışrakı yansımasından başka bir şeyle kemale eremez ve sadece o tevhidin sonuç ve etkilerini yani Allah Teala’nın vahdaniyet esasını idrak edebilmekte.
İslam sanatı da benzer bir şekilde kendi güzelliğini hikmetten elde etmekte ve hikmetten gaye ise gerçekte tüm sanat eserlerinde geçerli olan İslami hakikattir.



Bu güzelliklerin yaratıcılarının hiçbir günü onları bıraktığı noktadan başlatmadığına tanıklık ederiz ve hiçbir zaman güneş doğuşta onları batışta gördüğü noktada görmeyecek.
Hatta yer yüzü uykuya daldığı zaman onlar halen kendi yolculuklarını sürdürecekler.
Onlar o sağlam ve dayanıklı bitkinin daneleridir ki olgunlaştıkları zaman onları rüzgarın akışına bırakmakta ve her tarafa yaymaktadırlar.
Bugün ölüm gerçi onları kendinde gizlemiştir ve o büyük sessizlik onları perde arkasına saklamıştır ama yine de sizleri aramakta ve sizlerin anlayışınızın sevdasındadırlar ve bu boşa çıkmayacak.
Eğer onların eserlerinde bir hakikat yankılanıyorsa bugün bu hakikat daha berrak bir nağme, tanıdık kelimeler ve sizlerin düşüncelerinizle kendilerini sizlere göstermektedir. Öyle bir tecrübedir ki toprağın evladı olan benim ve sizin gibiler için eşsizdir. Sanki hayat yarılıyor ve varlığın enginliğini sende taşırıyor ve bunu sen asla unutmayacaksın.
Bu Kutsal hakikat sanatçının dili ve beyanında ve onların kalbi ve itikadi özellikleri ayrıca sanat teknikleri ve sanat metotları olarak ortaya çıkmaktadır.
Özellikle İslami dönemin sanat eserlerinde tecrit, tezkiye, tezhip, talim, takaddüs, Allah katına kulluk, gerçek manada züht, mağrurluktan kurtuluş, dünyevi bağılılıklardan arınma, hak uğrunda fedakarlık ve sonunda sanat vahdetinin oluşumu gibi kavramlar çok belirgin vaziyette ortaya çıktı.
****/

[Fidem]

İslami sanat, psikolojik meselelerin tanımına bağımlı olmayan meselelerdir ve sadece muteber ve ebedi olan unsurları korumakta.
İslam sanatındaki geometri süslemelerin fevkalade gelişmesinin nedeni de budur.
Geometri süsleme düzeyin renklere çevrilmesi veya gölge cümbüşü ile zihnin belli bir noktada odaklanmasını engellemeye çalışmaktadır.
Eslimi bir tasarımın merkezi her yerdir ve hiçbir yerde yoktur.
Her bir inkarın ispat’ın peşindedir ve her bir inkarın peşinde bir ispat.
Hiç kimse sizlere bir şey öğretemez sadece kendi benliğinizde gizli bulunanların dışında.
Caminin gölgesinde kendi talebelerinin topluluğuna adım atan öğretmen kendi bilgi hazinesinden onlara bir şey vermiyor sadece kendi aşk ve imanını onlarla taksim ediyor.
Öğretmen gerçekten akıllıysa kendi marifet evine girmenizi sizden istemiyor, bilakis sizleri kendi düşüncelerinize yönlendirmekte.
Hiçbir sanatçı kendi hayal kanatlarını ve şuhut gözünü başkalarına ödünç veremez.
Fakat onun elinin eseri her göreni kendine çeken en hayalengiz bir hayaldir.
Camilerin ve diğer bazı tarihi binaların duvarlarında Kur’ani yazıtların fazlalığı şu gerçeği gözler önüne sermektedir ki İslami hayat tüm boyutlarda Kur’ani ayetlerle karışmıştır.
Kur’anı Kerimden kaynaklanan tesiri eğer manevi bir yansıma varsayacak olursak o zaman tüm İslami sanatların bu irtiaş ve yansımanın bir nakışı olduğunu söylemek gerekir.
Bununla birlikte İslami sanat vahiy kelamın göz yansımasıdır ve bundan başka bir şey olamaz.
***/

[Fidem]

İslami sanat, Kur’anı Kerim ve nebevi bereket olmak üzere iki gözlü çeşme olmaksızın varlık alemine adım atamaz.
İslami sanat, sadece Müslümanlar tarafından oluşturulduğu için İslami olarak isimlendirilmemekte, zira bu sanat şeriat ve tarikat gibi İslami menşeden kaynaklanmaktadır.
Bu sanat İslam’ın deruni hakikatini şekiller aleminde ortaya koymaktadır.
Ve İslam’ın batini yönünden kaynaklandığı için insanı iç deruni yalnızlığa itmektedir.
Hattatlık sanatı İslami sanatlar içerisinde süsleme sanatlarının en güçlü tecellisi olduğu gibi aynı zamanda manevi bir metodu da simgelemektedir.
Kutsal sanatın iki temel şekli yani mimarlık ve hattatlık birbiri yanında mescit ve cami mimarisinin süslemesini oluşturmaktalar ve bir billur gibi toprağın karanlığında semaya doğru nur saçmaktadır.
Bu sanat kalıpların vasıf ve tanımı onların yaratıcısı ve oluşturucusunun dilinden ve kaleminden başka biri tarafından mümkün olamamaktadır. Ve o bazen sıcaktır ve renkli bir ateş harmanı gibi bazen de istikrarsız ve dalgalı bir deniz gibi ve sonunda uysal, mutlu ve emre itaatkar.
***/

[Fidem]

Kendinizi bu nakışta farz ediniz.
Yüksekliklerin ortasına, gölgeliklerin altına oturunuz ve mezraların güvenli ve huzurlu ortamında, uzaktaki çimenliklere ortak olunuz.
Bırakınız kalbiniz sessizlik içinde “Allah aklın en üst kesimine oturmuştur” desin.
Bu tufan gelip çattığında, şiddetli rüzgarların ormanları titrettiğinde,
şimşek ve yıldırımın semanın azamet ve muhteşemliğini gözler önüne serdiğinde bırakınız kalbiniz heybet ve korkuyla Allah’ın aşk tufanında hareket ettiğini söylesin.
Bu tasvirin ressamı her şeyden daha ziyade ilahi ormandan bir yaprak ve Allah’ın feleğinden bir nesim. O, akılda sükun bulmuş ve şevk’te hareket etmiştir.



Sözümüz, bu akış ve harekette iniş ve çıkışı bulunan ressam ve nakışçılardır.
Kendilerine geri döndükleri, kendi asalet ve sünnetlerini yeniden elde ettikleri,
onun güzellik cemal ve celaline gereken ilgiyi gösterdikleri zaman zirveye ulaşmışlardır.
Fakat kendilerinden kopup, başkalarına el uzattıkları zaman çökmeye, düşüşe yüz tutmuşlardır.
Ressamcılık sanatının güzelliği ve filizlenmesi işte budur ve özellikle İslami dönemde hem de İran sanatında tecelli etmiştir.
****/

[Fidem]

Sanatçının ortaya koyduğu her bir eseriyle bir hakikatten haber verdiği doğrudur.
Hatta sanatçı amel ve davranışından daha ziyade kendi eserinde daha fazla çıplaktır.
Sanatçı, günleri gamdan ve geceleri niyaz ve kederden boş olmadığı zaman gerçekten hür olabilir.
Onun hürriyeti şundadır ki hayat gamları ve ihtiyaçları onu kuşatsın ve o her türlü bağlılıktan serbest olsun ve kendini kurtarsın.
Eğer gerçekten yaratanı tanımak istiyorsanız, binlerce muammanın çözümüne girmeyiniz.
Sadece kendi çevrenize şöyle bir bakınınız ve onu her bir nakış ve renkte arayınız.
Semaya teveccüh ediniz onu müşahede ediniz ki yağmurla birlikte yer yüzüne gelmekte ve çiçekler içerisinde gülümsemektedir.
İslami sanat Allah’ı müşahede etmek yönünde bir metottur ve ruhun görmeli ve işitilmeli alemden kaybet alemine yolculuğu için bir merdivendir.
Bu sanat manevi özelliğe sahip marifet ve tanıma dayalıdır ve İslam sanatının büyükleri bu tanımı hikmet olarak isimlendirmişlerdir. Hikmetsiz sanat gerçekte bir hiçtir.
***/

[Fidem]

Bu vadinin sanatkarı kendi maşukunu eserinde gösteren bir ayna gibidir.
Artık ondan bir şey kalmamış ve yabancılık dehşetinden puçlukta yaşamıştır.
Hep kendini unutmak ve kendini kaybetmekte olan aşk dairesinin içinde dost kendi dostunu yeniden buluyor.
Orada artık bundan ve ondan bir eser yoktur. Sınırsız tekliktir kesrette,
çoklukta vahdete dikkat edip müşahede etmek İslam dünyasının tüm sanat ürünlerine vahdet damgası vurmuştur.
Bu düşünce tarzı gerçekte binlerce müslümanı intizai ve mücerret nakışlara doğru çekmektedir.
Bu nakış ve resimler bazen geometri şekillerden esinlenirken tecerrüt mefhumunu mümkün olduğu kadar yaymaktadır.
Binlerce süs şekli eslimi, hatai veya dolambaçlı şekillerde İslami sanat eserlerinin ilmiğini oluşturmuştur ve düzenli ve düzensiz şekillerle terkip olunarak hissettiğimiz dünya ile ilişkiyi kesmiştir.
Doğrusu bu gibi sanat eserlerinin içindeki güç ve enerji nedir?
Muhtelif unsurları nasıl bir biri ile ilişkilendirebilmekte ve nihai bir vahdetle onları İslami sanat motifleri ile sıfatlandırabilmektedir?
Bu eserin hangi yürek sahibine ait olduğunu bana sormayınız,
onun adını öğrenmek nasıl bir yarar sağlayabilir.
Günlerin ve gecelerin esrarengiz sessizliğinde Onun bilinçli,
şuurlu bir yüreğinin olması yeterlidir..
Kulak meleklerin nağmesini duymaya susamış söz ve seste..
Ve bilge yüreğinde sürekli var olan her şeyi nakış ve resim şeklinde yansıtmanın ve parmaklarıyla ülkülerinin çıplak bedenlerini hissetme peşindedir.
Ne mutlu ki onda böyle bir şevk ve coşku mevcuttur ve onun ruhundaki gizli çeşmeyi denize doğru yöneltmekte ve içindeki gizli sonsuz hazineleri sizlerin gözü önünde açığa çıkarmaktadır.
Fakat bu meçhul hazineyi ölçecek bir terazi peşinde olmayın ve iç derununun engin kelamını kelamın asası ile kat etmenin peşinde olunuz.
Zira muvahhit sanatkar had ve hududu olmayan engin bir denizdir.
O hakikati bulduğunu asla söylememiştir.
Sadece çok büyük ve ilginç bir hakikati keşfettiğini dile getirmektedir.
****/

[Fidem]

İslami sanatın ilginç yönlerinden biri hicretin ilk yıllarında tamamen açık bir metot yani akide ve imanın birikiminden oluşan yöntemlerle oluşturulan çok muazzam bir mimariyi ortaya çıkarın metottu.
Esrarengiz bir vadiye adım attığını zannediyorsun. Evet burası hayrete düşme ve kendi içinde seyretme vadisidir.
İşte bu aşamada kabul edilmiş değerler bir bir çürümekte,
sebepler ve araçlar tatile uğramaktalar.
Her bir “var”ın ardında “yokluk” varlın bir ürünüdür ve her bir suret’in,
var’ın altında bir yokluk gösterime girmekte.
Göz görüyor ve inanamıyor, zan araştırıyor ama bulamıyor.
Neredeyim? Bize neler oluyor? Elimize ne geçiyor.
İşte böyledir ki insan, bilge ruhun kayboluşluğunda yalnızlığın korkunçluğunu hayatın ferahlığında tecrübe etmektedir.
Depremin tahribatı ve hiçbir şeyin kendi yerinde kalmadığı iç bunalım hiçbir şey tecrübe olunan şey değildi.
Bilgilerin renk kaybetti ve tüm bunlara rağmen çok ilginç bir şeyi görmektesin ve muvahhit sanatkarın seni çağırdığı şey işte budur Engin bir zevk ve aynı zamanda kendinden geçme.
Caminin mimarlığı aramakta olduğu hedeflerde,
yaratmakta olduğu manevi gerçeklerde Kur’anı kerimin ruhundan ilham almakta.
Hatta camilerin dış görünümü öylesine şekillenmiştir kir sır ve temsil aracılığı ile göz kamaştırıcı bir metot sayesinde uluhiyyetin muhtelif sıfat ve isimlerini sergilemektedir.
Kubbe, ilahi güzelliği ve cemali, Minare hak Teala’nın azametini veya celalini tecessüm etmekte.
****

[Fidem]

Tanrı ve varlık arasında hiçbir yolda ve hiçbir halde mesafe yoktur.
Varlık Allah’ın arşıdır.
Ebedi hareket ve dolanımda aşk cazibesiyle.
Mübarek olsun tüm nakış ve nigarları süsleyen Allah Teala’nın ruh bahşedici mutahhar adı.
Bu bölgelerde çeşitli asırlarda özellikle İslami uygarlığın en doruk noktasına ulaştığı asırlarda
İslami sanat ilahi kelam, peygamberlerin, büyüklerin,
evliyanın, alimlerin ve ariflerin sözleri altında ziynet bulmuştur.
Bu mesele kapı üstü, kubbelerin çevresi, şebistanların duvarları ketibe ve seramik süslemeleri ve mimarlığında oldukça muhteşem ve yürek okşayan tarzda tecelli bulmuştur.
Sanat denizi tüm görkemliğiyle sadece uzaklardaki sulardan bir belirtidir.
***/

[Fidem]

İslami hikmet sürekli olarak sanat eserlerinde tecelli bulmuş
ve sanatsal gelişmelerin kaynağı olmuştur.
Bu mesele özellikle tecrit ve kopukluk yönü daha fazla olan,
daha fazla melekuti sayılan, dünyevi yönünden daha ziyade semavi boyutu daha ağırlık olan sanatlar için daha açık bir şekilde sadıktır.
Böylece Müslüman sanatçının İslami maarif ve hikmetten elde ettiği şey kendi sanatında bir nevi yansımaktadır.
Şah eserler hep aşk ve imanın ürünüdür.
Zer ve tazvir asla bir şah eser ortaya çıkarma kabiliyetinde değil,
ancak aşk ve iman şah eser yaratacak kabiliyettedir.
Aşkın kaygı ve korkusu yoktur ve kendi inancını ateşe sürüklemekte,
aşık sanatçıyı yokluk ağacına götürmekte
ve onu maşukun dışında her şeyden temizlemekte,
hür bırakmakta, aşkla var olmasını sağlamaktadır.
Ey insanlar! Eğer mimarlar, seramik ustaları, hattatlar, nigargerler, süslemeciler, dokumacılar
ve ney nevazlar sizlerin yanınıza gelecek olurlarsa onların hediyesini ganimet kabul ediniz
zira onlar denizlerin emekçileri ve sahraların zahmetkeşleridirler.
Onlar yer yüzünde Halifetullahtırlar, Allah’ın temsilcileridirler
ve ürünleri gerçi rüyadan oluşmuştur ama sizlerin ruhunuzu gıdalandırmakta ve bedeninizi örtmektedir.
Ne mutlu! Ne mutlu ki kaynar yeganeliği ve genel aşk iksirini bulan ve onunla ebedileşen aşık canların aydınlığına.
Ve bizlere sıcaklığın fakirliği ve böyle bir ateşin harman tozunu düşünmekten,
sessiz ve dudakları ısırırcasına deniz kenarında dalgaların seyircisi olmaktan başka bir şey kalmaz.
****/