SOSYOLOJİ TERİMLERİ



– A –

Alt Kültür :Bir toplumdaki egemen toplumsal grubun dışında bulunan toplumsalgrupların kendi kültürlerine denir. Egemen kültür biçiminin dışındabulunan kültür normları.
Alt Yapı : Bir toplumsal gruba aitolan tüm maddi bölüm. Daha çok üretim biçimi, mimari yapıdenilebilecek, toplumun günlük yaşamında kullandığı maddi öğeler.
Anaerkil :Toplumsal yönetim gücünün kadının elinde toplandığı durum. Tümtoplumsal kurum ve kuruluşlarda (aile, devlet, kamu kurumları veiktisadi işletmeler…) karar verme ve yönetme gücünde kadın egemenliğivardır. Ayrıca bu egemenlik kız evlat üzerinden devredilir.
Anomi : Toplum ilişkilerini yönlendiren kuralların zayıflaması sonucu oluşan boşluk durumu.
Artı Değer :Üretim sürecinde, tüm giderler (kira, hammadde, enerji, ücret ve faizgiderleri) hesaplanarak toplam gelirden çıktıktan sonra kalan miktarsermayedarın kârı olarak kabul edilir. Bu miktar, işçinin “artı” olarakfazladan ürettiği değerdir.
Arz-Talep Yasası : Piyasada birmalın değerinin, malın piyasada az bulunup çok istenmesine bağlı olarakartacağını, tersi bir durumda ise düşeceğini savunan anlayış.
Ataerkil :Toplumsal yönetim gücünün erkeğin elinde toplandığı durum. Tümtoplumsal kurum ve kuruluşlarda (aile, devlet, kamu kurumları veiktisadi işletmeler…) karar verme ve yönetme gücünde erkek egemenliğivardır. Ayrıca bu egemenlik erkek evlat üzerinden devredilir.

– B –

Bölüşüm :Üretilen bir mal veya hizmetin üretim aşamasındaki etkenler (doğa,işgücü, hammadde, enerji, üretim araçları ve teşebbüs) arasındadağılımı.
Burjuva : Özellikle sanayi devriminden sonra üretimaraçlarına (fabrika gibi) sahip olarak zenginleşen sermaye kesimi.Kapitalist toplumda üst tabakayı oluşturan grup.
Bürokrasi : Devlet mekanizmasında bulunan birey, grup ve kurumların tümü.

– C, Ç –

Cemaat : Kan bağıyla bir araya gelmiş, uzmanlaşmanın olmadığı, dayanışma esaslı insan grupları.
Cemiyet : İşbölümü amacıyla bir araya gelmiş, mesafeli ilişkilerin bulunduğu insan grupları.
Çekirdek Aile : Anne, baba ve çocuklarla sınırlı olan aile.

– D –

Damping : Bir malın gerçek değerinin altında satılmasıdır.
Değişim : Biçim ve ilişkilerde bir durumdan, başka bir duruma geçme.
Deflasyon : Bir ekonomide toplam arzın, toplam talepten çok olmasıdır. (Enflasyonun tam tersi)
Devalüasyon :Enflasyon sonucunda mal veya hizmete olan ihtiyacı gidermek için ülkeithalata yönelir. Bu durumda tıkanan ihracatın (dış satım) arttırılmasıiçin paranın değerinin altın ve döviz karşısında düşürülür.Devalüasyon, ülke parasının yaşadığı bu ani değer yitimidir.
Devrim (İhtilâl) : Tüm değer ve biçimlerde meydana gelen ani ve köklü değişim.

– E –

Emek : İnsanın kendisini yada doğayı belli bir amaca yönelik olarak değiştirmek için giriştiği bilinçli eylemlilik süreci.
Enflasyon :Bir ekonomide toplumsal talebin (toplumun herhangi bir mala veyahizmete olan ihtiyacının), toplam arzdan (topluma sunulan mal veyahizmet miktarından) fazla olmasıdır. Bu durumda ürün miktarından fazlatüketici olduğu için ürünün değeri yükselir, paranın değeri düşer.Kısaca enflasyon, ülke piyasasında bulunan paranın, üretilen mal vehizmet değerinden daha fazla olması durumunda ülke parasının değeryitirmesidir.
Evrim : Değer veya biçimlerde meydana gelen yavaş yavaş ve kısmi değişim.

– F –

Faiz :Üretim sürecine parasal (yada değişim değeri olan herhangi bir değer)desteğini yatıran sermayenin, üretim sürecinden elde ettiği gelir.
Fonksiyon (işlev) : Bir kültür öğesinin toplumsal uyum üzerine yaptığı katkı.

– G –

Gelenek :Toplumun eski zamanlarından (atalarından) kuşaktan kuşağa aktarılarakgelmiş olan, sözsel, davranışları düzenleyen ve etkin bir yaptırım gücübulunan kurallar bütünü.
Görenek : Toplum davranışını düzenleyen, fakat uyulması için herhangi güçlü bir yaptırımı bulunmayan kurallar bütünü.
Gümrük :Bir ülkenin ulusal sanayisini korumak amacı ile dışarıdan gelen mallarakoyduğu sınırlamadır. Gümrük aynı zamanda ithalat ve ihracat üzerindede denetimi sağlar.

– H –

Halk : Bir ülkede yaşayan, ortak bir kültüre ve yaşam geçmişine sahip insanlar bütünü.
Hiyerarşi : Tüm gücün en geniş ölçüde en üst kademede bulunandan en alttakine doğru sıralandığı sosyal örgütleniş biçimi.
Heterojen Toplum : Toplumu oluşturan ayrı ayrı niteliklere sahip kişilerin kendi özelliklerini koruduğu, mesleki uzmanlaşmaya sahip toplum biçimi.
****jen Toplum :Toplumu oluşturan ayrı ayrı niteliklere sahip kişilerin kendiözelliklerini koruyamadığı ve toplum kültüründe eridiği, meslekiuzmanlaşmaya sahip olmayan toplum biçimi.

– I, İ, J –

İdeoloji :Belli bir toplumdan en genel olarak toplumlara kadar uzanan bölümdekitüm yapılar hakkında birbiriyle tümüyle tutarlı bilgi ve inançlardanoluşan düşünce sistemi.
İktidar : Toplumun yönetim gücünü elinde bulunduran kişi, zümre veya kesim.
İnkılâp : Biçim ve ilişkilerde bir durumdan, başka bir duruma geçme (değişim, dönüşüm).


– K –

Kamuoyu : Herhangi bir konu üzerinde toplumun tüm kesimlerinin ortaklaştığı yaklaşım biçimi.
Kâr : Üretim sürecine teşebbüs etmiş olan girişimcinin, üretimden elde ettiği gelir.
Kartel :Rekabeti azaltmak ya da tamamen ortadan kaldırmak için, aynı malıüreten firmaların kendi aralarında yaptıkları anlaşma. Bu anlaşma dahaçok anlaşma dışındaki firmaların ve küçük kuruluşların iflasınıamaçlamaktadır. Böylece kartel oluşturan firmalar tekel konumunageçebilirler. Kartel anlaşmasıyla firmalar bağımsızlıklarını yitirmez.
Kliring : İki ülkenin kendi aralarındaki mal alış-verişlerinde kendi ulusal para birimlerini kullanmak üzere yaptıkları antlaşmadır.
Konvertibilite : Bir ülkenin ulusal parasının dünya piyasalarında alınır satılır olmasıdır.
Kuvvetler Ayrılığı :Devleti yönlendiren “yasama”, “yürütme” ve “yargı” yetkisinin ayrı ayrıkişi veya kurumlara verilmesi. Daha çok demokrasilerde kullanılan,sistemin kendini koruma aracı.
Kültür : Bir toplumun tarihselsüreçte yaşadığı toplumsal değişimlerle elde ettiği tüm maddi ve manevideğerler ve bu değerleri yaşatmada kullanılan araçların tamamı.

– L –

Lâik (-lik) :Devlet yönetiminde dini inançların, dini inançlardan da devletgüçlerinin olmamasını savunan düşünce sistemi ve bu sistemi uygulayanyönetim biçimi.
Liberalizm : İnsanların özgürce düşünmesini ve özgürce ekonomik girişimde bulunmasını savunan düşünce. İkiye ayrılır: Sosyal Liberalizm (özgür toplumsal yaşamı savunur) ve Ekonomik Liberalizm (özgür ekonomik girişim imkânları yaratılmasını savunur).

– M –

Meşru : Kamuoyu tarafından onaylanmış olan kural veya durumlar.
Meta : Kullanım ve değişim değeri olan şeylerin bütünü (mal).
Millet :Aynı coğrafi bölgede yaşayan; aynı ekonomiyi, dili ve kültürü paylaşan;tarihsel geçmişe dayanan ve ortak amaçları bulunan en geniş insantopluluğudur.
Milli Gelir : Bir ülkede bir yılda üretilen malve hizmetlerin parasal değerine, gayri safi milli hasıla denir. Bugayri safi milli hasıladan makinelerin yıpranma payı olan amortismanlar(yenileme giderleri) çıkarılırsa milli gelir elde edilir.
Monografi : Bir toplumsal birimin bir yanıyla ilgili olarak yapılan derinlemesine ve sistemli çalışmadır.
Muhalefet :Henüz iktidar olmamış ama iktidar olmayı hedefleyen, iktidarı elindebulunduran kesimin karşısında onu sorgulayan kişi, zümre yada kesim.

– N –

Nicelik : Herhangi bir şeyin ölçülebilir, ve hesaplanabilir olan sayısal yanı.
Nitelik : Herhangi bir şeyin durumunu bildiren, onun hakkında bilgi veren betimsel yanı.

– O, Ö –

Otorite : Bir kişinin yada grubun, toplum tarafında meşru görülen karar verme ve yönlendirme yetkisi veya gücü.
Örneklem Grubu :Kamuoyu yoklaması yapmak amacıyla, zamandan ve ekonomiden tasarrufusağladığı için toplumun genel özelliklerine sahip olduğu düşünüleninsanlardan seçilen grup.



– P, R –

Proletarya :Sanayi devriminden sonra fabrikalarda çalışan işçiler içerisindentoplumsal sınıfının farkında olan kesim. Kapitalist toplumda alttabakayı oluşturan, Sosyalist toplumda yönetim gücünü elindebulunduracağına inanılan sosyal grup.
Propaganda : Birdüşünceyi veya inancı savunan kişilerin, kendi gruplarını çoğaltmakamacıyla her türlü iletişim araçlarını kullanarak diğer gruplar üzerineyaptıkları ikna ve benimsetme çabaları.
Rant : Toprağınüretime katılmasından sonra üretim gelirlerinden toprak sahibine düşengelir. Üretimi sağlayan etkenlerden biri olan doğanın bir parçası datopraktır.
Revalüasyon : Bir ülkede paranın altın ve döviz karşısında değer kazanmasıdır. (Devalüasyonun tam tersi)

– S, Ş –

Sanayi Devrimi :18. yy.’ın son çeyreğiyle 19. yy.’ın ilk çeyreği arasında önceİngiltere’de, sonra Kıta Avrupa’sında ortaya çıkan üretimde serileşmeyive makineleşmeyi kapsayan gelişme süreci.
Saygınlık (prestij, itibar) :Toplum içerisindeki ilişkilerde herhangi bir kişiye yada kurumadiğerlerine karşı sosyo-ekonomik hiyerarşide üstünlük sağlayan durum.
Sermaye : Toplumsal ekonomik yapı içerisinde kişilerin yada kurumların sahip olduğu tüm değişim değerleri.
Siyaset : Belirli bir amaç doğrultusunda gerçekleşmesi istenen bir değişim için uygulanması planlanan tüm gidiş yolları.

– T –

Tekel : Bir malın yapımının tek bir firmanın elinde bulunmasıdır. Firma malın değeri, üretimi ve sunumu ile ilgili tek söz sahibidir.
Teokrasi : Dini inanç çerçevesinde planlanmış olan kurallar bütünü.
Töre : Toplumun yaşantısında alışılmış olan kalıp davranış biçimlerinin tümü.
Tröst : Aynı malı üreten firmaların aynı çatı altında toplanmalarıdır, Firmalar bağımsızlıklarını yitirerek, tek bir yönetime girerler.

– U, Ü –

Ulus : Aynı coğrafi bölgede ve ekonomide yaşayan, ortak bir dil ve kültür benimsemiş en geniş insan topluluğu.
Üretim : Belli bir ihtiyacı karşılamak için ortaya bir mal çıkarma süreci.
Üst Kültür : Bir arada yaşan toplumların kültürlerinden oluşmuş ortak kültür.
Üst Yapı : Toplumun yaşantısından doğan tüm kültürel ve manevi özellikler.

– V, Y, Z –

Yaptırım : Bir kuralın uygulanmasını sağlayan zorlayıcı faktörlerin tümü.